یارانه یک میلیون تومانی؛ «اکسیژن معیشتی» یا «بنزین روی آتش تورم»؟

با تصمیم جدید دولت و در راستای اصلاح نظام تخصیص ارز، طرح کالابرگ الکترونیکی وارد فاز جدیدی شده است؛ واریز ماهانه یک میلیون تومان به ازای هر نفر. این مبلغ که به صورت اعتبار غیرنقدی شارژ شده، هدفش جبران حذف ارز ترجیحی و تک‌نرخی شدن ارز است. در حالی که بخشی از جامعه این اقدام را راهکاری برای حفظ قدرت خرید می‌دانند، کارشناسان اقتصادی نگران «نقدینگی پنهان» و «اثرات تورمی» ناشی از این تزریق بزرگ مالی هستند.

 

 عبور از رانت ارزی به سمت سفره مردم

دولت اعلام کرده است که سالانه بیش از ۱۰ میلیارد دلار ارز ترجیحی برای واردات کالاهای اساسی هزینه می‌کرد، اما بخش زیادی از این یارانه در زنجیره توزیع گم می‌شد و به دست مصرف‌کننده نهایی نمی‌رسید.

جالب اینکه هدف از این اقدام تک‌نرخی شدن ارز که هدف اصلی آن، حذف چندنرخی بودن ارز و جلوگیری از رانت است.همچنین انتقال یارانه به انتهای زنجیره است.

دولت معتقد است به جای دادن پول به واردکننده، باید این اعتبار مستقیماً به حساب سرپرست خانوار واریز شود.

 

 نجات‌بخشِ کوتاه‌مدت

یارانه یک میلیون تومانی برای بسیاری از خانوارهای دهک‌های پایین،  (به صورت اعتبار کالا)، یک تنفس مصنوعی مهم است. این اعتبار فقط برای خرید ۱۱ قلم کالای اساسی (مثل گوشت، برنج و روغن) قابل استفاده است؛ بنابراین برخلاف یارانه نقدی، صرف هزینه‌های غیرضروری نمی‌شود.

این در حالی است که برخلاف طرح‌های قبلی که فقط ۳ دهک اول را شامل می‌شد، این بار بیش از ۹۰ درصد جامعه (تا دهک نهم) مشمول شده‌اند.

همچنین قابلیت انتقال اعتبار استفاده نشده به ماه‌های بعد، فشار روانی خرید فوری را از دوش خانوارها برداشته است.

 بمب ساعتی تورم؟

منتقدان و اقتصاددانان به چند دلیل درباره این طرح هشدار می‌دهند:

• کسری بودجه: تامین منابع ریالی برای واریز ماهانه ۷۰ تا ۸۰ هزار میلیارد تومان (برای ۷۰ تا ۸۰ میلیون نفر) اگر از منابع پایدار نباشد، منجر به استقراض از بانک مرکزی و رشد پایه پولی می‌شود.

• تورم انتظاری: به محض اعلام واریز مبالغ جدید، بازار به صورت سنتی با واکنش قیمتی روبرو می‌شود. پیش‌بینی می‌شود قیمت اقلامی مثل روغن و مرغ تا ۳۰ درصد افزایش یابد که عملاً بخشی از قدرت خرید جدید را می‌بلعد.

• نقدینگی غیرمستقیم: اگرچه این پول نقد نیست، اما وقتی خانوار هزینه‌ای برای کالای اساسی نمی‌پردازد، پول نقدِ قبلی خود را صرف بازارهای دیگر (مثل طلا، دلار یا کالاهای غیرضروری) می‌کند که این خود باعث تحریک تورم در بخش‌های دیگر می‌شود.

 

دو روی سکه جراحی اقتصادی

در کنار تحلیل‌های آماری، شنیدن صدای صاحب‌نظران حوزه اقتصاد نشان می‌دهد که چرا این طرح تا این حد بحث‌برانگیز است. احمد توکلی (اقتصاددان)   از جمله اقتصاددانانی است که همواره بر لزوم حمایت از اقشار ضعیف تاکید دارد، اما نسبت به روش‌های «شوک‌درمانی» هشدار می‌دهد. او معتقد است:

«واریز مبالغ کلان تحت عنوان یارانه، اگر با کنترل دقیق قیمت‌ها همراه نباشد، تنها به تورم انتظاری دامن می‌زند. وقتی مردم بدانند نقدینگی عظیمی وارد بازار شده، فروشندگان پیش‌دستی کرده و قیمت‌ها را بالا می‌برند. دولت باید به جای "پول‌پاشی"، بر روی ثبات قیمت کالاهای اساسی تمرکز کند تا قدرت خرید واقعی حفظ شود، نه قدرت خرید اسمی.»

علی مدنی‌زاد (اقتصاددان و استاد دانشگاه شریف) نیز در این خصوص به ضرورت اصلاح ساختار و حذف رانت هشدار می دهد.

وی معتقد است که حذف ارز ترجیحی و جایگزینی آن با یارانه مستقیم، یک "جراحی واجب" برای اقتصاد ایران است. دکتر مدنی‌زاد در تحلیل‌های خود بر این باور است:

«سیستم قبلی (ارز ۴۲۰۰ یا ارز ترجیحی) منبع اصلی فساد و رانت بود و بیش از آنکه به سفره فقرا برسد، جیب واردکنندگان را پر می‌کرد. انتقال این منابع به انتهای زنجیره (یعنی خودِ مردم) گامی به سمت عدالت اقتصادی است. البته شرط موفقیت این طرح، این است که دولت منابع ریالی آن را از محل درآمدهای واقعی (مثل حذف رانت ارزی) تأمین کند و نه از مسیر استقراض و چاپ پول.»

 

 نقطه تعادل کجاست؟

با کنار هم قرار دادن این دو دیدگاه، مشخص می‌شود که چالش اصلی دولت، «مدیریت نقدینگی» است. اگر دولت بتواند معادل ریالیِ ارزی را که قبلاً به واردکننده می‌داد، دقیقاً به حساب کالا‌برگ مردم واریز کند، نقدینگی جدیدی خلق نشده و تورم مهار می‌شود. اما اگر به دلیل کسری بودجه، دست به دامن بانک مرکزی شود، پیش‌بینی منتقدان درست از آب درآمده و یارانه یک میلیون تومانی به جای «مرهم»، تبدیل به «نمک» بر زخم تورم خواهد شد.

 

جدول مقایسه‌ای: طرح جدید در یک نگاه

ویژگی	جزئیات طرح
مبلغ یارانه	۱ میلیون تومان به ازای هر نفر
نوع پرداخت	اعتبار غیرنقدی (کالابرگ الکترونیکی)
تعداد مشمولان	حدود ۷۰ تا ۸۰ میلیون نفر (دهک ۱ تا ۹)
تعداد اقلام مشمول	۱۱ قلم کالای اساسی (لبنیات، برنج، گوشت و...)
هدف استراتژیک	حذف ارز ترجیحی و تک‌نرخی کردن بازار ارز

---

 

جراحی بدون بیهوشی؟

باید گفت طرح یارانه یک میلیون تومانی، بیش از آنکه یک «هدیه» باشد، یک «ضرورت» برای جبران حذف یارانه‌های ارزی است. اگر دولت بتواند انضباط مالی را رعایت کرده و از چاپ پول برای تامین این مبالغ خودداری کند، این طرح می‌تواند عدالت توزیعی را بهبود ببخشد. اما اگر این اعتبار با رشد نقدینگی همراه شود، دیری نخواهد پاید که «یک میلیون تومانِ امروز»، ارزش خریدِ «صد هزار تومانِ دیروز» را هم نخواهد داشت.

آیا شما توانسته‌اید اعتبار کالابرگ خود را در سامانه مشاهده کنید؟ به نظر شما این مبلغ می‌تواند گرانی‌های اخیر را پوشش دهد؟ نظرات خود را با ما در کلیک به اشتراک بگذارید.