هوش مصنوعی در سازمان؛ مسیر توانمندسازی تا بازآفرینی از کجا میگذرد؟
ورود هوش مصنوعی به سازمانها الزاماً به معنای یک تحول فوری و بنیادین نیست. کارشناسان حاضر در پنل تخصصی «از توانمندسازی تا بازآفرینی سازمانی با هوش مصنوعی» معتقدند سازمانها مسیر متفاوتی را از استفاده فردی از ابزارهای هوش مصنوعی تا بازطراحی فرآیندها و بازآفرینی ساختار سازمانی پیش رو دارند؛ مسیری که بدون توسعه مهارتهای انسانی، داده و زیرساخت مناسب، به نتیجه نخواهد رسید.
اولین پنل تخصصی دومین روز از الکامپ ۲۹ با موضوع از توانمندسازی تا بازآفرینی سازمانی با هوش مصنوعی با حضور محمد خلج مدیر عامل اسنپ، سیامک توتونچی معاون شبکه ایرانسل، مجید شهسواری رییس هیئت مدیره شرکت پیشگام رایان، رسول سرائیان مشاور ارشد مدیر عامل پیشگام رایان برگزار شد.
در این پنل، روند ورود هوش مصنوعی به سازمانها نه بهعنوان یک اتفاق یکشبه، بلکه بهعنوان مسیری تدریجی و چندمرحلهای مورد توجه قرار گرفت؛ مسیری که از پذیرش ابزارهای هوش مصنوعی در ساختارهای موجود آغاز میشود و در صورت بلوغ سازمان، میتواند به بازطراحی فرآیندها و حتی تغییر در مدل عملیاتی و ساختار سازمانی منجر شود.
سه مرحله از استفاده تا بازآفرینی
یکی از محورهای اصلی این گفتوگو، تقسیمبندی سازمانها براساس میزان بلوغ آنها در استفاده از هوش مصنوعی بود.
در مرحله نخست، سازمان تلاش میکند هوش مصنوعی را در فرآیندها و ساختار فعلی خود به کار بگیرد. در این مرحله، کارکنان بهتدریج با ابزارها آشنا میشوند، مقاومت در برابر فناوری کاهش پیدا میکند و سازمان تلاش میکند از قابلیتهای موجود برای افزایش سرعت و بهبود انجام فعالیتها استفاده کند.
اما مرحله بعد، فراتر از استفاده از ابزارهاست. در این مرحله، سازمان به این پرسش میرسد که آیا صرفاً استفاده سریعتر از فرآیندهای قبلی کافی است یا باید خود فرآیندها نیز بازطراحی شوند.
مرحله سوم، جایی است که مفهوم «بازآفرینی سازمانی» مطرح میشود. در این سطح، سازمان دیگر تنها به دنبال اضافهکردن هوش مصنوعی به ساختار موجود نیست، بلکه ساختارها، فرآیندها و شیوه انجام فعالیتها را با فرض حضور جدی هوش مصنوعی مورد بازنگری قرار میدهد.
در چنین مدلی، نقش عاملهای هوشمند یا AI Agents نیز میتواند پررنگتر شود و بخشی از فعالیتهایی که پیش از این توسط نیروی انسانی یا ساختارهای سنتی انجام میشد، با مدلهای جدید عملیاتی بازطراحی شود.
بازطراحی، نه سریعتر انجام دادن فرآیندهای قدیمی
یکی از نکات مهم مطرحشده در پنل، خطر استفاده سطحی از هوش مصنوعی بود.
بسیاری از سازمانها ممکن است در مرحله نخست، از هوش مصنوعی برای خلاصهسازی گزارشها، پاسخ به پرسشها یا انجام سریعتر برخی فعالیتهای روزمره استفاده کنند. این استفاده اگرچه میتواند بهرهوری فردی را افزایش دهد، اما الزاماً به تحول سازمانی منجر نمیشود.
چالش زمانی آغاز میشود که سازمان تصور کند با استفاده از هوش مصنوعی، تحول اتفاق افتاده است؛ در حالی که ممکن است همان فرآیندهای ناکارآمد گذشته، تنها با سرعت بیشتری در حال اجرا باشند.
از نگاه مطرحشده در این پنل، استفاده مؤثر از هوش مصنوعی نیازمند بازنگری در خود مسئله و فرآیند است. سازمان باید پیش از آنکه صرفاً بپرسد «چطور این کار را با هوش مصنوعی سریعتر انجام دهیم؟»، بررسی کند که آیا اساساً این فرآیند باید به همین شکل ادامه پیدا کند یا خیر.
تحول سازمانی، پروژهای کوتاهمدت نیست
در بخش دیگری از این گفتوگو تأکید شد که حرکت به سمت سازمانهای مبتنی بر هوش مصنوعی، نیازمند زمان، تجربه و بلوغ تدریجی است.
برآورد مطرحشده در پنل نشان میدهد سازمانهایی که به دنبال تحول جدی و بازآفرینی ساختار خود با کمک هوش مصنوعی هستند، باید یک برنامه میانمدت و بلندمدت داشته باشند. این مسیر میتواند چند سال به طول بینجامد و در طول راه نیز نیازمند یادگیری و اصلاح مداوم باشد.
به همین دلیل، بسیاری از پاسخها در ابتدای مسیر مشخص نیستند و سازمانها باید همزمان با حرکت، تجربه کسب کنند، خطاها را شناسایی کنند و مدلهای خود را توسعه دهند.
نیروی انسانی همچنان در مرکز تحول
با وجود رشد سریع هوش مصنوعی، یکی از مهمترین عوامل موفقیت سازمانها همچنان نیروی انسانی است.
در این پنل تأکید شد که توانمندسازی کارکنان باید یکی از اولویتهای اصلی سازمانهایی باشد که قصد دارند از هوش مصنوعی استفاده کنند. آموزش، توسعه مهارتها و ایجاد شایستگیهای جدید، بخشی جداییناپذیر از این تحول است.
به بیان دیگر، هوش مصنوعی بدون آمادهسازی سرمایه انسانی نمیتواند بهتنهایی یک سازمان را متحول کند. کارکنان باید بتوانند ابزارها را بشناسند، ظرفیتهای آنها را درک کنند و مهمتر از
همه، بتوانند تشخیص دهند که هوش مصنوعی در کدام بخش از کسبوکار میتواند مسئلهای واقعی را حل کند.
در همین راستا، تجربه برگزاری کارگاهها و دعوت از کارکنان برای شناسایی گرهها و ارائه راهحلهای مبتنی بر هوش مصنوعی نیز بهعنوان یکی از روشهای درگیر کردن کل سازمان در فرآیند تحول مطرح شد؛ رویکردی که میتواند ساختارهای جزیرهای را کاهش دهد و ظرفیتهای پنهان درون سازمان را آشکار کند.
داده و فناوری؛ دو ضلع دیگر تحول
توانمندسازی نیروی انسانی تنها بخش ماجرا نیست. سازمان برای حرکت به سمت استفاده مؤثر از هوش مصنوعی، به قابلیتهای دیگری نیز نیاز دارد.
داده، زیرساختهای فناورانه و مدل عملیاتی مناسب از جمله این الزامات هستند. سازمانی که فاقد دادههای قابل اتکا یا زیرساخت مناسب باشد، حتی با دسترسی به پیشرفتهترین ابزارهای هوش مصنوعی نیز در مسیر اجرا با چالش مواجه خواهد شد.
از سوی دیگر، سازمانها باید بتوانند از فضای شعارزدگی فاصله بگیرند و استفاده از هوش مصنوعی را بر اساس مسئلههای واقعی کسبوکار تعریف کنند.
در مجموع، بحث اصلی این پنل نشان میدهد مسیر سازمانها از «استفاده از هوش مصنوعی» تا «بازآفرینی با هوش مصنوعی» یک طیف است. برخی سازمانها هنوز در مرحله آشنایی و استفاده فردی از ابزارها قرار دارند، برخی به دنبال بازطراحی فرآیندهای خود هستند و گروهی نیز به مرحلهای رسیدهاند که ساختار و مدل عملیاتی خود را با حضور هوش مصنوعی بازتعریف میکنند.
آنچه در این مسیر اهمیت دارد، حرکت تدریجی و مستمر است؛ تحولی که بیش از هر چیز به ترکیبی از انسان توانمند، داده قابل اتکا، زیرساخت فناورانه و صبر برای یادگیری و بازطراحی نیاز دارد.