سایه سنگین حملات سایبری بر خریدهای روزمره؛ وقتی جیبهای الکترونیک خالی از پاسخ میشوند
این روزها اگر برای یک خرید ساده سوپرمارکتی یا پرداخت کرایه تاکسی گوشی خود را بیرون آورده باشید، احتمالاً با دیوار بلند «خطا در برقراری ارتباط» یا «سیستم در حال بهروزرسانی است» مواجه شدهاید.
به گزارش کلیک اختلالات گسترده و کمسابقه در شبکه بانکی کشور—که از اواخر خرداد آغاز شده و همچنان ترکشهای آن در تیر ۱۴۰۵ ادامه دارد—زندگی روزمره شهروندان را در یکی از حساسترین برهههای اقتصادی با چالشی جدی مواجه کرده است.
حمله سایبری به زیرساختهای شرکت خدمات انفورماتیک (که سرویسدهنده اصلی بانکهای بزرگی چون ملی، صادرات، تجارت و توسعه صادرات است)، نه تنها دسترسی به موبایلبانکها و اینترنتبانکها را با دستانداز مواجه کرده، بلکه فرآیند سادهترین خریدهای روزانه را به یک ماراتن فرسایشی تبدیل کرده است.
بحران تکنولوژیک و تلاقی آن با وضعیت معیشتی مردم
در دست داشتن پول نقد این روزها به یک نوستالژی تبدیل شده است. با توجه به سطح قیمتها و تورم موجود، حجم اسکناس مورد نیاز برای خریدهای عادی روزانه به قدری زیاد است که عملاً حمل آن غیرممکن و خندهدار به نظر میرسد. در چنین شرایطی، جامعه ۱۰۰ درصد به کیف پولهای دیجیتال، کارتهای بانکی و اپلیکیشنهای موبایلی وابسته شده است.
وقتی این شریان حیاتی قطع میشود، زنجیره خرید در همان حلقههای اولیه قفل خواهد شد:
-
فلج شدن خریدهای خرد: از نانواییها گرفته تا سوپرمارکتها، همگی به دستگاههای پوز (POS) متصل هستند. قطعی یا کندی این دستگاهها، صفهای طولانی و کلافگی همگانی را به همراه داشته است.
-
بحران جابهجاییهای اینترنتی: مسافران تاکسیهای اینترنتی و خریداران آنلاین درگاههای پرداخت، در سیکل معیوب «کسر از حساب و عدم واریز به مقصد» گیر افتادهاند؛ موضوعی که فرایند اعتماد در بازار دیجیتال را خدشهدار میکند.
ریشهیابی فنی؛ مینفریمهای قدیمی و چالش امنیت سایبری
بر اساس گزارشهای غیررسمی و اظهارات برخی نمایندگان مجلس، ریشه این اختلالات فراتر از یک قطع لوله یا نوسان برق ساده است. هک و حمله به هسته خدماتی (Core Banking) چندین بانک بزرگ کشور، کارشناسان امنیتی را به حالت آمادهباش درآورده است.
به گفته کارشناسان وابستگی زیرساخت سختافزاری برخی بانکهای بزرگ به مینفریمهای قدیمی (مانند IBM) و عدم بهروزرسانی یا جایگزینی به موقع آنها به دلیل محدودیتهای بینالمللی، سیستم بانکی را در برابر حملات پیشرفته سایبری به شدت آسیبپذیر کرده است.
این در حالی است که مسئولان اعلام کردهاند که نشت اطلاعات رخ نداده و داراییهای مردم امن است، اما «عدم دسترسی به دارایی» دستکمی از نبود آن در شرایط اضطراری ندارد.
جدول وضعیت پایداری خدمات در بانکهای درگیر
| نام بانک | وضعیت کارتخوان و ATM | وضعیت موبایلبانک و اینترنتبانک | برآورد رفع کامل اختلال |
| بانک تجارت | پایدار (رفع شده) | در حال بازگشت به حالت عادی | پایدار شده |
| بانک ملی ایران | همراه با قطعی مقطعی | دارای اختلال در برخی منوها | ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت آینده |
| بانک صادرات | نیمهپایدار | اختلال در خدمات کارت و شتاب | پایان هفته جاری |
| توسعه صادرات | پایدار محدود | دارای کندی شدید | نامشخص |
پیامدهای اجتماعی و روانی: بیاعتمادی به سیستم هوشمند
رسانه کلیک همواره بر ارتقای فرهنگ دیجیتال تاکید داشته، اما بروز چنین بحرانهایی یک عقبگرد جدی در رفتار سازمانی جامعه ایجاد میکند:
۱. بازگشت به رفتارهای سنتی: افزایش هجوم مردم به عابربانکها برای دریافت پول نقد (در صورت کارکردن ATMها) نشان از افت موقت اعتماد به پایداری سیستمهای آنلاین دارد.
۲. فشار مضاعف روی کسبوکارهای کوچک: مغازهدارانی که سرمایه در گردش روزانه دارند، با قطعی پوزها عملاً بخشی از فروش خود را از دست میدهند، چرا که مشتری با جیب خالی و کارت بانکیِ مسدود، مغازه را ترک میکند.
زنگ خطری که باید شنیده شود
اختلالات اخیر شبکه بانکی کشور در تیر ۱۴۰۵ ثابت کرد که سرعت توسعه خدمات الکترونیک پایاپای با زیرساختهای امنیتی و سختافزاری پیش نرفته است
در روزگاری که قیمتها مجالی برای آزمون و خطا باقی نمیگذارند، پایداری ۱۰۰ درصدی شبکه پرداخت کمترین انتظار کاربران از فینتک کشور است.
گفتنی است تا زمان رفع کامل این بحران، پیشنهاد میشود شهروندان همواره کارت پشتیبان از بانکهای خارج از این لیست (مانند بانکهای خصوصی که کمتر آسیب دیدهاند) یا حجم اندکی پول نقد برای مواقع اضطراری به همراه داشته باشند.