رؤیای معلق میان ابرها؛ آیا صنعت فضایی ایران به بلوغ اقتصادی میرسد؟
صنعت فضایی ایران در حالی روز ملی خود را سپری میکند که میان «افتخار به بومیسازی» و «چالشهای تجاریسازی» معلق مانده است.
۱۴ بهمنماه در تقویم ایران، بیش از آنکه یک سالگرد تشریفاتی برای پرتاب ماهواره «امید» باشد، نقطهای برای بازخوانی یک پرونده قطور تکنولوژیک است.
در حالی که پرتاب موفق ماهوارهها نشان از شکستن مرزهای دانش دارد، اما سایه سنگین تحریمها، کمبود بودجههای مستمر و عدم اتصال این فناوری به سفره مردم، سوالاتی را درباره بازدهی اقتصادی این پروژههای گرانقیمت ایجاد کرده است.
صنعتی که از یک سو با تکیه بر توان داخلی، حصار تحریمهای علمی را شکسته و ایران را به باشگاه معدود قدرتهای فضایی پیوند داده، و از سوی دیگر، با چالشهای عمیقی همچون «صرفه اقتصادی»، «عمر کوتاه تجهیزات» و «مهاجرت مغزها» دست و پنجه نرم میکند.
تکنولوژی بومی؛ از غرور ملی تا واقعیتهای آزمایشگاهی
ایران طی دو دهه اخیر ثابت کرده است که فرمولهای پیچیده سوخت پرتابگر و طراحی زیرسیستمهای ماهواره را به خوبی آموخته است.
دستیابی به مدار LEO و پرتاب موفقیتآمیز ماهوارههای کلاس سبک، نشاندهنده یک جهش علمی است که نمیتوان آن را نادیده گرفت. با این حال، کارشناسان معتقدند که صنعت فضایی ایران هنوز در مرحله «اثبات فناوری» (Tech Demo) باقی مانده است. در حالی که رقبای منطقهای با خرید تکنولوژی و بومیسازی تدریجی به سمت ماهوارههای عملیاتی با عمر بالای ۱۰ سال رفتهاند، ماهوارههای ایرانی همچنان با چالش «پایداری در مدار» مواجهاند و بسیاری از آنها پس از مدتی کوتاه، از چرخه عملیاتی خارج میشوند؛ مسئلهای که بخشی از آن به عدم دسترسی به قطعات فوقپیشرفته بینالمللی بازمیگردد.
گره کوری به نام تجاریسازی؛ فضایی که به زمین نمیرسد
یکی از نقدهای جدی به ساختار فضایی کشور، قطبی ماندن این صنعت در دست نهادهای دولتی و نظامی است. در دنیای امروز که شرکتهایی مثل «اسپیس ایکس» مرزهای تجارت فضایی را جابهجا کردهاند، در ایران هنوز پل مستحکمی میان دادههای فضایی و بخش خصوصی ایجاد نشده است. کشاورز ایرانی، مدیر بحران در زمان سیل، یا شرکتهای نقشهبرداری، هنوز به طور ملموس و ارزانقیمت به دادههای ماهوارههای بومی دسترسی ندارند. این بدان معناست که هزینههای گزاف پرتاب، به جای تبدیل شدن به «ثروت ملی» و «خدمات شهروندی»، عمدتاً در لایه تحقیقاتی و پرستیژ سیاسی باقی مانده است.
نبرد بودجه و زمان؛ رقبایی که با سرعت نور میگذرند
نگاهی به نقشه منطقه نشان میدهد که کشورهایی نظیر امارات و ترکیه، با تعریف پروژههای مشترک بینالمللی و تزریق بودجههای میلیاردی، مسیر میانبر را انتخاب کردهاند. در مقابل، ایران با تکیه بر استراتژی «آزمون و خطا» پیش میرود.
اگرچه این مسیر باعث عمق یافتن دانش بومی شده، اما کندی روند توسعه و محدودیتهای بودجهای باعث شده تا خطر «کهنگی تکنولوژی» پیش از بهرهبرداری کامل، پروژهها را تهدید کند. علاوه بر این، نوابغ جوان این حوزه که در سختترین شرایط تحریم، این دانش را به بومیسازی رساندهاند، اکنون با پیشنهادهای وسوسهانگیز کشورهای همسایه و غربی روبرو هستند؛ پدیدهای که اگر با مدیریت صحیح همراه نشود، میتواند به تخلیه ژنتیک علمی این صنعت منجر شود.
چشمانداز؛ عبور از نمایش به سمت کارآمدی
روز ملی فناوری فضایی، فرصتی است برای پرسیدن این سوال که «گام بعدی چیست؟». آیا قرار است همچنان به پرتاب ماهوارههای کوچک با ماموریتهای محدود بسنده کنیم یا وقت آن رسیده که با باز کردن درهای این صنعت به روی بخش خصوصی و توسعه دیپلماسی فضایی، این دانش را به موتور محرک اقتصاد دیجیتال تبدیل کنیم؟ عبور از لایه جو تنها نیمی از راه است؛ نیمه دشوارتر، نشاندن ثمره این تکنولوژی بر سر سفره اقتصاد و رفاه مردم است.